Roma Mozaikleri üzerindeki Koruma Yapısı

Pergamon

Location

Antik yapının kazımı 1990-1993 yılları arasında Pergamon şehir kazıları kapsamında yapılmıştır. Koruma yapısının planlanması ve inşası 1995 yılından itibaren sürmekteydi.
8. 8. 2004 tarihinde yapının açılışı bir kutlama eşliğinde gerçekleşmiştir. Proje, Pergamon çalışmalar kapsamında ve DAI Istanbul Şubesi tarafından yürütülmüştür.

Konum ve Tarihçesi

Bergama Akropolü'nde Kral Eumenes II zamanında (yaklaşık M.Ö. 180 - 160) şehir genişletilmiştir. Eski sur duvarları yıkılarak, hemen güneyindeki dik yamaçta, önemli ve büyük iki bina kompleksi yapılmıştır: Gymnasion ve Demeter Tapınağı (Res. Lageplan). Bugün de varlıklarını korumakta olan bu iki bina üzerine yerleştirildikleri yamacın konumu nedeniyle birbirlerine paralel değil, geniş açı yapacak şekilde inşa edilmişlerdir. Bu iki bina arasına yerleştirilen peristilli yapı, sütunlu bir avlu etrafında toplanan odalar, salonlar ve galerilerden oluşmaktadır. Kare biçimli bu binanın kenar uzunluğu 40 m.'dir. Yapı, dik bir yamaçta yer aldığından teraslar üzerinde yapılmıştır. En alt duvar köşesi ile zemin nivosu arasındaki yükseklik farkı 14 m.'dir. Bu seviyenin üzerine iki kat inşa edilmiş olup, her katın yüksekliği 5 m.'dir ve üstte çatı yer alır. Bu ölçüler gözönüne alındığında, binanın hacminin olağanüstü olduğu anlaşılmaktadır. Binanın hangi amaçla yapıldığı bilinmemekle birlikte, bir ev olmadığı kesindir. Burası olasılıkla Pergamon antik şehrinin devlet konukeviydi (Prytaneion). 

Yapının Evreleri / Koruyucu Yapı Planı

Özenle yapılmış kesme taş duvarların gösterdiği gibi Hellenistik dönemin gelişkin evresine (MÖ 2. yüzyıl başlarında) ait olan Z Yapısı aslında derin bir nişi bulunan dikdörtgen bir yapı olarak düşünülebilir. Olasılıkla kült işlevi olan bu yapı, paralel konumdaki Demeter Kutsal Alanı ile ilişkili olmalıdır (Res. Phase 1). MÖ 2.yüzyılın ortalarında ilk önce L biçimli, teraslı altyapıları olan peristylli bir eve dönüştürülmüştür (Res. Phase 2). MÖ 2.yüzyılın sonlarındaki tadilatta ise doğu kanat ile güney galeri eklenerek peristyl tamamlanmıştır. Ayrıca kuzeydoğuda küçük bir avlusu olan ek bir yapı eklenmiştir. Böylece yapı Roma döneminin içlerine dek uzanan süreçte, en büyük boyutlarna ulaşmıştır (Res. Phase 3). Bununla birlikte iç kısımlarda değişiklikler gerçekleştirilmiştir: MS 1.yüzyılın ilk yarısının başlarında kuzeydoğu ek yapısının içine bir hamam yapılmıştır ve büyük bir değişiklik olarak MS 2. yüzyılın ilk yarısında, bütün binaya mozaik taban döşenmiştir (Res. Phase 4). Bu eklentilerin yapılmasından kısa bir süre sonra, olasılıkla MS 178 yılındaki deprem nedeniyle yapının zarar görmesi üzerine büyük kısmı kullanılmaz olmuştur. 12.-14. yüzyıllarda Z Yapısı'nın molozları üzerine kurulan Geç Bizans dönemi yoğun yapılaşmasında, antik yapının duvar dokusunun çok azı değerlendirilmiştir. Bu yapılaşma evresinde Z Yapısı'nın kuzeydoğusunda, mezarlığı da bulunan bir şapel ile küçük bir yapı grubu oluşmuştur (Res. Phase 5). 1326 yılında Bergama'nın Osmanlılar tarafından fethinden sonra akropol terk edilmiş ve yıkıntıların altında kaybolmuştur.
Dik yamaç nedeniyle antik yapı farklı derecelerde korunagelmiştir. Yapının kuzey tarafı, kalın yıkıntılar altında dekoruyla korunmuş olarak kalırken, güney tarafta yoğun toprak aşınması yüzünden yalnız temelin bir kısmı kalmıştır. Buradan yola çıkılarak koruyucu yapı (Res. Phase 6), yalnız binanın kuzey yarısındaki Roma dönemi mozaikleri ve Hellenistik dönem stuko bezemeleri muhafaza etmek üzere planlanmıştır. Güneyde üstü örtülü olmayan tarafta ise binanın orijinal boyutlarının anlaşılabilmesi için sadece antik duvarlar biraz yükseltilip koruma altına alınmıştır (Res. Grundriß Bau Z). Koruyucu yapının olduğu kısımdaki duvarlar, antik zemin kat seviyesine kadar yaklaşık 4.70m yükseltildi. Bunun bir metre üzerinde modern çelik konstrüksiyon bir çatı yapılmıştır. Aşağı yamaca bakan geniş cephe ve açık kalan diğer duvar yüzeyleri, ışık ve hava geçiren çelik lamel bir konstrüksiyonla kapatılmıştır (Res. Blick auf Lamellenkonstruktion).
Binanın içi zengin bir döşemeye sahiptir. Bu döşemenin az da olsa korunan kısmının görkemi, Alman Arkeoloji Enstitüsü Pergamon Kazısı'nın restorasyon için harekete geçmesinin önemli bir nedenidir. 

Mozaikler

Hemen hemen tamamı koruna gelmiş olan taban mozaikleri, binanın iki salonunda yer almaktadırlar: Kuzey mekân serisinin ortasında, 6x8 m. boyutlarında, bordür ve motiflerle halı gibi bezenmiş mozaiğin merkezinde, çerçeve içinde bir resim yer alır. Bu resimde çocuk olarak tasvir edilmiş şarap tanrısı Dionysos' a altın bir kaseden şarap sunan, başında çelenk taşıyan ihtiyar bir Silenos (Papposilenos) betimlenmiş ve bu nedenle söz konusu mozaik "Silenos Mozaiği" olarak adlandırılmıştır (Res. Bildfeld Silensmosaik).
Yapının batı salonunda bulunan mozaik ise 8x8 m. boyutlarındadır (Res. Blick über das Maskenmoasik). Burada çok renkli ve bezemeli olan büyük alanın içinde 3x3 m. büyüklüğünde onaltı madalyondan oluşan orta bölüm yer alır. Madalyonların içinde bulunan tasvirler, antik trajedi ve komediye ait tiyatro maskeleridir. Ayrıca bir Satyr ve Menad'ın başları da yer alır. Madalyonlu bölümün ortasında, birbirlerine bakan iki horoz ile bir leopar ve bir kaplandan oluşan dört hayvan figürü de bulunmaktadır (Res. Darstellung eines Tigers). Bütün bu motifler, tanrı Dionysos ritüeline aittirler. Salonun batı tarafında bulunan bir niş, buranın bir kült salonu olduğunu göstermektedir. Avlu sütunlarının arkasında, galeri içinde bulunan mozaik ise basit daire motiflerinden oluşmaktadır (Res. Blick in das Peristyl). Bina, Roma Dönemi'nde (M.S. 100 civarında) onarım görmüş, taban mozaikleri de bu dönemde yapılmıştır. Onarım sırasında, Hellenistik Dönem'e ait tabanlar kaldırılmıştır. Yaklaşık 250 yıllık, olasılıkla mozaik olan bu eski tabanlar, yıpranmış oldukları için değiştirilmişlerdir.

Stuk Bezeme

"Maskeli Mozaik" in bulunduğu salonda yer alan ve yine yaklaşık 250 yıllık stuko'dan oluşan duvar dekorasyonu Roma Dönemi'nde de dikkati çekmiş olmalıdır ki, taban mozaiği yenilenirken, bu duvar dekorasyonu müzelik bir eser gibi korunmuştur. Roma döşemeleri üzerinde "Hellenistik Mimari Stili"nde yapılmış bu zengin stuko bezemelerle süslü duvarlar yükselmekteydi (Res. restaurierte Stuckwand): Yeni yapılan kuzey duvarında, orijinalinde olduğu gibi beş paye arasında ve aynı düzlemde, özgün parçalar kullanılarak hazırlanan sarı dikdörtgen plakalar üstüne, kırmızı dikdörtgen blok biçimli plakalar monte edilmiştir. Döneminde, salonun diğer duvarları da aynı şekilde süslenmişti.
Batı duvarında nişin her iki yanına simetrik olarak yerleştirilmiş stuko dekorasyonun parçaları, çok küçük ve az olduğundan restorasyonda kullanılmamışlardır. Bu stuko dekorasyona antik zamanda verilen önemi, Roma Dönemi'nde bir başlığın yenilenmesinden de anlıyoruz.

Koruma Yapısı

Koruma yapısının inşası 1996- 2002 yılları arasında tamamlandıktan sonra, iç onarım ve dış cephenin onarımıyla, çevre düzenlemesi yapılmıştır. İç onarımda, avlu sütunlarından bazılarının ayağa kaldırılması; ziyaretçi köprüsünün yapımı (Res.: Avludaki ziyaretçi köprüsü); uzun süre laboratuvarda restore edilen stuko duvarının yerine konması; taban mozaiklerinin konservasyonu; antik bir kapının kopyası (Res.: Antik ahşap kapının kopyası ve bilgi tabelası) ve çok dilli bilgi levhalarının (Türkçe, Almanca, İngilizce) hazırlığı tamamlanmıştır. Dış mekanda ise yol ve merdiven yapımı ile, selvi ağaçlarının dikimi gerçekleştirilmiştir.
Çatı altına alınan kuzey bölümdeki orijinal antik duvarlar, antik dönemde de kullanılmış doğal taşla, zemin katının üst seviyesine kadar (yaklaşık 5 m.) yükseltilmiştir. Korunan antik duvar ile yeni yapılan duvar arası ise içerde kırmızı bir çizgi ile dışarıda bir basamak ile belirtilmiştir (Res.: Z yapısının doğu duvarı). Duvarların üzeri, çelik bir konstrüksiyonun taşıdığı modern bir çatı ile kapatılmıştır (Res.: Lamellen und Träger). Bu çatının yön ve tarz olarak, antik çatıyla hiçbir ilgisi yoktur. Eski zamanda iki katlı olan bina, ikinci katın detayları hakkında bilgi sahibi olunmadığından tek kat olarak onarılmıştır.
Koruma binası Alman Arkeoloji Enstitüsü tarafından uluslararası onarım kriterleri uygulanarak yapılmıştır. Proje ve yapımı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, İzmir Koruma Kurulu tarafından onaylanmıştır. Çalışmalar, kazı başkanı Prof. Dr. Wolfgang Radt denetiminde gerçekleştirilmiştir. Yapının tasarım, planlanma ve teknik kontrolleri Mimar Dr.-Ing. Martin Bachmann ve Mimar Dipl.-Ing. Andreas Schwarting tarafından yapılmıştır. (Res. Theatermaske)

Cooperation / Cooperation partners

Deutsches Archäologisches Institut (başkanlık ve yürütme); Universität Karlsruhe, Institut für Baugeschichte (yapı belgelemesı); Fachhochschule für Restaurierung an der Universität Ankara (mozaiklerin restorasyonu); Firma Pracher, Würzburg (stuk bezemenin restorasyonu); Markus Hauer, Karlsruhe (taşıyıcı elemenlar)