Bizans dönemi kilisesi - Osmanlı dönemi camisi - Tehdit altındaki mimari eser: Vize Aya Sofya Araştırmaları

Location

İstanbul - Edirne yolunun yaklaşık ortalarında, Kırklareli iline bağlı bir ilçe olan Vize, Yıldız Dağları'nın güneybatı uzantısı üzerinde yer alır ve Karadeniz'e yaklaşık 30 km uzaklıktadır. Eskiye göre günümüzde daha seyrek bir yerleşme gösteren o zamanki akropolisin batı yamacında, olasılıkla 8. veya 9. yüzyılda yapılmış olan Bizans kilisesi Aya Sofya yükselir.

History

Antik ve Bizans dönemlerinde Bizye olarak adlandırılan bu yerin kökeni ve erken tarihi hakkında çok az bilgi vardır. Olasılıkla Hellenistik dönemden beri bağımsız bir Trak krallığının merkezi olan bu yer, 46 yılında Roma İmparatorluğu'nun Trakya eyaletine katılmıştır. 324 yılında Konstantinopolis'in yeniden kurulup imparatorluk merkezi olmasıyla Bizye'nin önemi artmıştır. Çünkü yeni merkezin hemen ardında ve Konstantinopolis'e ulaşan suyolunun çıkış yerinde bulunuyordu. Bizans döneminde, surlarla çevrili küçük bir kent anlamına gelen kastron, polisma veya polichnion olarak adlandırılıyordu. Bizye, Geç Bizans döneminde Konstantinopolis'in kaderini paylaştı: 13. yüzyıl başlarında Haçlılar tarafından fethedildi, 1453 yılında da Osmanlılar'ın eline geçti.
Kentin hayatı gibi kilisenin tarihçesi de değişikliklerle doludur: 8. veya 9. yüzyılda bugünkü kilise yapılırken 5. / 6. yüzyıldan kalan öncül yapı yıkılmıştır. Olasılıkla bir depremin ardından meydana gelen statik problemler, Geç Bizans döneminde, toplam altı sütun desteğinden dördünün heybetli desteklerle sağlamlaştırılmasına yol açmıştır. Kilise 16. yüzyılda camiye çevrilmiş olmalıdır (Süleyman Paşa Camii). Yapı, bu işlevini kutsallığının bozulduğu 20.yüzyılın 70'li yıllarına kadar sürdürmüştür.

Objectives

Zeminde üç nefli bazilika, haçvari tonoz düzeninde kubbeli galerisiyle Vize Aya Sofya'sı, 9. yüzyıldan beri Bizans mimarisinde hakim olan kapalı haç planlı kilise tipleri ile Geç Antik dönem uzun yapıları arasında bağlayıcı, melez bir görünüm sunar. Tipoloji bakımından son derece önemli bu yapının ayrıntılı bir biçimde mimari açıdan belgelenmesi gecikmiştir. Zira ancak bu sayede tarihlenmesi ve yapı evrelerinin güvenilir bir şekilde saptanması mümkündür. Aynı zamanda bu proje çerçevesinde yapının onarımına yönelik temel de oluşturulmalıdır. Gerçi 1978 ve 1983 yıllarında onarım yapılmıştır ama en önemli sorun olan suyun içeri girmesini engelleyen kalıcı bir çözüm bulunamamıştır. Son yıllarda yapılan koruyucu duvar suyun içerde kalıp kilisenin içine işlemesine yol açmaktadır.

History of Research

Yerel arkeologlar, seyyahlar ve tarihçiler tarafından 19. yüzyıldan itibaren yapının adından söz ediliyorsa da, ayrıntılı olarak ancak 20. yüzyılın 60'lı yıllarında araştırılmıştır. Semavi Eyice 1969 yılında Doğu Trakya yüzey araştırmasının sonuçlarını yayınlamıştır. Mistra (Mora) kubbeli bazilikalarıyla Aya Sofya'yı karşılaştırarak 13. veya 14.yüzyıla tarihlemektedir. Cyril Mango ise aynı yıl yayınlanan makalesinde Aya Sofya'nın, Azize Genç Meryem'in Bizye Piskoposluk kilisesine gömüldüğü tarih olan 903 yılından önce yapılmış olması gerektiğini yazar. Yıldız Ötüken ve Robert Ousterhout 1989 yılında yazdıkları makalede önemli bazı gözlemlerde bulundular ve öncül bir yapının varlığına dikkat çektiler.

Previous Activities

Şimdiye kadar 2003 ve 2004 yıllarında olmak üzere iki kampanya yapılmıştır. Bu çalışmalarda zemin katın ve galerinin planı ile yapının enine ve boyuna kesiti hazırlanmıştır. Yapının dış duvarlarının tamamının fotoğrafı çekildi ve bu fotoğraflar bilgisayar tekniğiyle netleştirildi, eklendi ve böylece yerinde ortogonal görünümü elde edildi. Ayrıca kilise civarındaki bütün mimari malzeme çizilip fotoğrafı çekilerek belgelendi.

Methodology

Mimari belgelemenin - olanaklar dahilinde - birkaç kazı sondajıyla 2005 yılında bitirilmesi planlanmaktadır. Sondajlarla, öncül yapı hakkında ipuçları ve olasılıkla kilisenin oluşum süreci üzerine bilgi edinilmesi beklenmektedir.

Results

Şimdiye kadar kilisenin tam bir tarihlenmesi yapılamadıysa da, yapı tarihçesi üzerine önemli bilgiler elde edilmiştir: Duvar yüzeylerinin incelenmesi sayesinde yapının orijinal pencere açıklıklarıyla eski durumu canlandırıldı. Aynı zamanda Bizans döneminde yapılan tadilatlar (güney duvara bir arcosolium eklenmesi, doğu apsisteki büyük pencerelerin kapatılması, kubbe köşelerinde sütunların duvar örülerek sağlamlaştırılması) da belirlenebilmiştir. Yıkık durumdaki kubbenin ve duvarın üst kısımlarının geniş bir kısmının yeniden yapılmış olması, kilisenin Osmanlı dönemine terk edilmiş, yarı yıkık bir halde intikal etmiş olduğu ve Osmanlılar tarafından onarılarak yıkılmaktan kurtarıldığını göstermektedir.

Cooperation / Cooperation partners

Bu proje, Department of Art History und Archaeology Columbia Üniversitesi (New York) ile birlikte yürütülmektedir. İleride Kırklareli Müzesi ile de işbirliği yapılması planlanmıştır.

Iletişim kurulabilecek kişi

PD Dr. Franz Alto Bauer, Universität Basel Dr. Holger A. Klein, Cleveland Museum of Art

Further Information

Daha fazla bilgi için tıklayınız

Bibliography

F. Dirimtekin, Vize'deki Ayasofya Kilisesi (Süleyman Paşa), Ayasofya Müzesi Yıllığı 3, 1961, 18-20; C. Mango, The Byzantine Church at Vize (Bizye) in Thrace and St. Mary the Younger, Zbornik Rad.Viz. Inst. 11, 1968, 9-13; S. Eyice, Trakya'da Bizans Devrine Ait Eserler, Belleten 33, 1969, 325-358, şurada 326-333; S. Eyice, Les monuments byzantins de la Thrace turque, CorsiRav 18, 1971, 293-308, şurada 293-297; Y. Ötüken - R. Ousterhout, Notes on the Monuments of Turkish Thrace, Anatolian Studies 39, 1989, 121-149, şurada 138-142; A. Kahramankaptan - Ö. Ertuğrul, Vize'den Tarih Fışkırıyor, Mozaik 1, Eylül 1995, 18-33; F. A. Bauer - H. A. Klein, Die Hagia Sophia in Vize. Forschungsgeschichte - Restaurierungen - Neue Ergebnisse, Millennium 1, 2004, 407-437.