Mimarlık tarihi araştırması çerçevesinde Osmanlı dönemine ait Çengelköy'de bir haremliğin mimari derlenmesi

Location

Sa'dullah Paşa Yalısı, İstanbul'un Asya yakasında, Çengelköy'ün küçük bir koyundadır. Küçük bir koruluğun içinde, ilginç kırmızı rengiyle dikkati çeken, bir zamanlar haremlik olarak kullanılan bu yapı, Boğaz'daki geleneksel yalılara tipik bir örnektir.

History

Burası, İstanbul'un seçkin bir ailesinin yazlığı olan ve küçük yan yapılardan oluşan büyük bir yapı grubunun haremliğiydi. Hemen yanındaki selamlık kısmından ve diğer yapılardan pek bir iz kalmamıştır. Günümüzde görünen ahşap yapı, 18. yüzyılın ikinci yarısından olup Osmanlı mimarlığının tipik bir örneğini oluşturur. Yapının deniz kenarında olmasının yanı sıra, doğaya uyumu da önemlidir. Ayrıca duvar ve tavanlardaki kalem işleri ve alçı bezemeler orijinaldir.
Yapı bir zamanlar birkaç kez onarım görmüştür. Tek Esin Vakfı tarafından yönetilmektedir. Yeniden konut olarak kullanılması amacıyla onarımı düşünülmüştür. Bu bağlamda aynı zamanda yapının bilimsel bakımdan incelenmesi de planlanmıştır.

Objectives

Yapı, Boğaz'da korunagelen ve en önemli yalılardan biridir. Planları birbirine çok yakın iki kattan oluşur. Merkezi sistemli sofa plan tipli yapının köşelerinde ikişer mekan vardır. Yapının dar her iki köşesinde, büyükçe birer merdiven boşluğu vardır. Birbirine geçen mekanlar yalının her yerine gün ışığının girebilmesini sağlar. Yukarıdaki sofanın, zengin bezemeli oval bir kubbecikle sona ermesi yalının tipik ögelerindendir.
Yapının mimari bakımdan ayrıntılı belgelenmesi, yapı tarihçesinin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Böylece de Antik dönemden beri bilinen yaşam ve ev kültürünün İslam uyarlaması ve bu bağlamda henüz araştırılmamış olan bu sayfiye örneğin disiplinlerarası bir çalışmayla yayınına temel oluşturulmuş oldu.

History of Research

Her ne kadar bu yalı çok iyi tanınıyor ve yapı tarihçesindeki önemi biliniyorsa da, etraflıca araştırılmamıştır. Emel Esin içinde oturanların tarihçesini araştırmış ve yayınlamıştır. Osmanlı evi hakkındaki birçok yayında Sadullah Paşa yalısından söz edilmektedir. Yine de ayrıntılı bir araştırma yoktur. Bundan başka tarihlenmeye ışık tutan muhteşem Trompe l'Oil çizimler içeren iç dekorasyon incelenmiştir. Bu resimleri Topkapı Sarayı haremindeki resimleri yapan sanatçı yapmış olmalıdır. Bu da Çengelköy'deki bu yapının önemini vurgulamaktadır.

Previous Activities

Yapının ve yan mekanlarının planı, kesiti, görünümü ve konumu için gerekli bütün ayrıntılar yerinde yapılan ölçümlerle saptanmıştır. Ayrıca fotoğrafla belgelenmiştir. Çizim çalışmaları bitirilmiştir.

Methodology

Yapının belgelenmesi v e çizimleri elektronik ortama alınmıştır. Takeometre ile belirlenen noktalar bilgisayara işlenip CAD programıyla çalışıldı. Tavan aynası gibi bezeme öğeleri fotoğraflandı, netleştirildi ve CAD programında çalışılacak duruma getirildi.

Results

Elde edilen planlar şimdiye kadar yayınlanmış olanlardan kısmen farklıdır. Belli isteklerin yerine getirilmesi amacıyla oluşan ve sözde nokta-eksen çift simetrili bu yapıda birçok yerde buna uyulmaz.
Yalının mekan ve ışık planı ile iç ve dış ilişkileri yapıya bir ayrıcalık katmaktadır; özellikle kubbelerin zarif ve geçici görünen konstrüksiyonu ile çatı konstrüksiyonu yalının özelliğini pekiştirmektedir.
Yalnız yazlık olarak düşünülmüş, bu daha ziyade şematik mimari, ayrıca yazlık olgusu ve ikamet edenlerin hiyerarşisi üzerine de ipuçları vermektedir.

Iletişim kurulabilecek kişi

Prof. Dr.-Ing. Adolf Hoffmann (DAI Istanbul kanalıyla)

Bibliography

E. Esin, Sa'dullah Paşa Yalısı (1977); S. H. Eldem, Türk Bahçeleri (1977); S. H. Eldem, Türk Evi - Turkish Houses, I-II (1984); O. Erdenen, Boğaziçi Sahilhaneleri, II (1993); Ch. Hellier-F. Venturi - Villen und Paläste am Bosporus (1994)