Καλαπόδι

Ιερό με συνεχή λατρευτική δραστηριότητα από τον 14ο αιώνα π.Χ. μέχρι τους αυτοκρατορικούς χρόνους

Location

To Kαλαπόδι βρίσκεται σε κοντινή απόσταση από την πόλη της Αταλάντης στον νομό Φθιώτιδας, στην περιοχή της αρχαίας Φωκίδας. Σύμφωνα με τα νεότερα πορίσματα, το ιερό ταυτίζεται με τον χώρο λατρείας και μαντείο του Απόλλωνα των Αβών, φυλετικό ιερό με υπερτοπική ακτινοβολία. Από τους πρώιμους αρχαϊκούς χρόνους το κέντρο του ιερού καταλάμβαναν δύο παράλληλες ακολουθίες ναϊκών οικοδομημάτων, γνωστές σήμερα ώς βόρειος και νότιος ναός αντίστοιχα. Ο βόρειος ναός ερμηνεύθηκε πειστικά από τον Felsch ως ναός του Απόλλωνα, ενώ οι ναοί στον νότιο τομέα ήταν πιθανότατα αφιερωμένοι στην Άρτεμη.

History

Σημείο καμπής στην ιστορία του ιερού αποτέλεσε η καταστροφή του από τους Πέρσες το 480 π.Χ. Κατά τους κλασικούς χρόνους ο βόρειος ναός ξανακτίστηκε, ενώ ο νότιος ναός παρέμεινε ερειπωμένος. Σε αντίθεση με τον βόρειο ναό, η έρευνα του οποίου και των προηγουμένων φάσεων κάτω από αυτόν ολοκληρώθηκε κατά την ανασκαφή του, δεν συνέβη το ίδιο στην περίπτωση του νότιου ναού. Η σημασία του ναού αυτού, που κτίστηκε περίπου το 580 π.Χ. και καταστράφηκε από τους Πέρσες, για την ιστορία του δωρικού ρυθμού είναι ιδιαίτερη, καθώς βρίσκεται στη μετάβαση από την ξυλόκτιστη στη λιθόκτιστη ναοδομία (ξύλινοι κίονες και λίθινο αέτωμα). Τα ίχνη της περσικής καταστροφής σώζονται εξαιρετικά στην νότια και δυτική πλευρά του ναού και περιλαμβάνουν απανθρακωμένους κίονες και δοκούς της στέγης, καθώς επίσης πεσμένες κεράμους και ένα - μοναδικό μέχρι στιγμής για τον ελλαδικό χώρο - εύρημα: τα πεσμένα κατάλοιπα οκτώ ξύλινων τροχών άρματος με σιδερένια εξωτερική επένδυση, τα οποία προφανώς κρέμονταν αρχικά ως αναθήματα από τους κίονες του αρχαϊκού ναού, καθώς επίσης το πεσμένο αέτωμα της δυτικής πρόσοψης.

Σύμφωνα με τις μέχρι τώρα ενδείξεις, κάτω από τον νότιο ναό βρίσκονται τουλάχιστον τέσσερα προγενέστερα ναϊκά οικοδομήματα, τα οποία ανάγονται πέρα από τους λεγόμενους «Σκοτεινούς Αιώνες» μέχρι τη μυκηναϊκή περίοδο. Η ανασκαφή κάτω από τον νότιο ναό προσφέρει λοιπόν μια μοναδική ευκαιρία να βγουν ουσιαστικά συμπεράσματα για την εξέλιξη της λατρευτικής δραστηριότητας και της θρησκείας στην κεντρική Ελλάδα κατά τη διάρκεια αλλά και πέραν των «Σκοτεινών Αιώνων», καθώς επίσης για τις απαρχές του δωρικού ναού.

Objectives

Στόχοι της έρευνας

Το ιερό αποτελεί παράδειγμα μιας λατρευτικής συνέχειας τουλάχιστον από τον 14ο αιώνα π.Χ. μέχρι τους αυτοκρατορικούς χρόνους, η οποία στη μορφή αυτή δεν είναι γνωστή έως τώρα από καμμία άλλη θέση της ηπειρωτικής Ελλάδας. Το γεγονός αυτό επιτρέπει τη διερεύνηση διαδικασιών συνέχειας και αλλαγών σε ένα αρχαιολελληνικό ιερό σε τόσο μεγάλο βάθος χρόνου. Επιπλέον, η ύπαρξη πολυάριθμων αποθετών και η ανακάλυψη αναθημάτων κατά χώραν αποτελεί μια μοναδική πηγή γνώσεων για την λατρεία και τις τελετουργίες που πραγματοποιούνταν στα ιερά κατά την αρχαιότητα.

History of Research

Ιστορικό της έρευνας

Το ιερό ανασκάφηκε από το 1972 μέχρι το 1982 υπό τη διεύθυνση του Rainer C.S. Felsch, ενώ από το 2004 οι ανασκαφές τελούν υπό τη διεύθυνση του Wolf-Dietrich Niemeier, διευθυντή του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αθηνών.

Previous Activities

Οι μέχρι τώρα εργασίες

Οι ανασκαφικές εργασίες στο χώρο από το 2004 έχουν αποφέρει τα εξής αποτελέσματα: κάτω από τον νότιο αρχαϊκό ναό στάθηκε δυνατή η έρευνα δύο προγενέστερων κτηρίων, ενός υστερογεωμετρικού-πρώιμου γεωμετρικού αψιδωτού ναού του ύστερου 8^ου έως πρώιμου 6^ου αι. π.Χ. με σπαράγματα μοναδικής τοιχογραφίας με παράσταση μάχης, και ενός γεωμετρικού ναού του 8^ου αι. π.Χ., στον οποίο μετά την τελετουργική κατάχωσή του για την ανέγερση του αψιδωτού ναού τοποθετήθηκαν στο δάπεδο πολυάριθμα αναθήματα (σιδερένια σπαθιά και λόγχες, περόνες, πόρπες, χάλκινα περίαπτα και περιδέραια με ψήφους από φαγεντιανή και χαλκό, καθώς επίσης μια χάλκινη φιάλη υστεροχεττιτικής τεχνοτροπίας, εισηγμένη πιθανόν από τη βόρεια Συρία). Επιπλέον, σύμφωνα με τις ενδείξεις, η ιστορία του ιερού φτάνει ακόμη σε παλαιότερες περιόδους απ’ ό,τι υποθέταμε μέχρι τώρα, τουλάχιστον μέχρι τη μυκηναϊκή ανακτορική περίοδο (14ος – 13ος αι. π.Χ.), ίσως μάλιστα μέχρι και την μεσοελλαδική περίοδο (19ος – 18ος αι. π.Χ.).

Recent Activities

Τρέχουσες εργασίες

Δείτε τα νέα επεισόδια της ταινίας που βασίζεται στις νεότερες ανασκαφές στο ιερό του Καλαποδίου υπό τη διεύθυνση του W.-D. Niemeier στη διαδικτυακή πύλη του Ιδρύματος Gerda Henkel (Düsseldorf) "L.I.S.A.video". Η ταινία σχεδιάστηκε και γυρίστηκε το καλόκαιρι του 2009 από τους συνεργάτες του ΓΑΙ Αθηνών N. Hellner και J.-M. Henke ύστερα από πρόταση του Ιδρύματος Gerda Henkel.

http://www.lisa.gerda-henkel-stiftung.de/projectvideo_diary.php?nav_id=931&language=en

Cooperation / Cooperation partners

− ΥΠ.ΠΟ.Τ.
− ΙΔ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων

− Πολυτεχνείο Ζυρίχης (ΕΤΗ), Institut für Denkmalpflege und Bauforschung (Prof. Dr.-Ing. Uta Hassler) 

Bibliography

• R.S.C. Felsch - H.J. Kienast - H. Schuler, mit Beiträgen von G. Hübner, K. v. Woyski, H. Becker, Apollon und Artemis oder Artemis und Apollon? Bericht von den Grabungen im neu entdeckten Heiligtum bei Kalapodi 1973-1977, AA 1980, 38-123.
• R.S.C. Felsch, mit Beiträgen von K. Braun, M. Jacob-Felsch, G. Hübner, A. Nitsche, M. Salta und P. Ellinger, Kalapodi. Bericht über die Grabungen im Heiligtum der Artemis Elaphebolos und des Apollon von Hyampolis 1978-1982, AA 1987, 1-99.
• R.S.C. Felsch, Das Heiligtum von Kalapodi in Vor- und Frühklassischer Zeit, Πρακτικών του XII Διεθνούς Συνέδριου Κλασίκης Αρχαιολογίας, Αθήνα 4-10 Σεπτεμβρίου 1983 (1988), 61-64, Taf. 21.22.
• R.S.C. Felsch, Tempel und Altäre im Heiligtum der Artemis Elaphebolos von Hyampolis bei Kalapodi in: R. Ètienne - M.-Th. Le Dinahet (Hrsg.), L'espace sacrificiel dans les civilisations méditerranées de l'antiquité, Actes du Colloque tenue à la Maison de l'Orient, Lyon 1988, Publications de la Bibliothèque Salomon Reichmann V (Paris 1991), 85-91.
• R.S.C. Felsch, Kalapodi und Delphi - Zur Frühzeit des Apollonkultes in Mittelgriechenland, in: R. Rolle - K- Schmidt (Hrsg.) Archäologische Studien in Kontaktzonen der Antiken Welt, Veröffentlichungen der Joachim Jungius-Gesellschaft der Wissenschaften Hamburg (Göttingen 1998), 219-236.
• N. Hellner, Die Anfänge des griechischen Tempelbaus und die Gestaltungsidee der Säulenkannelur in Kalapodi/Phokis (GR), in: Bericht der 45. Tagung der Koldewey-Gesellschaft 2008 in Regensburg (Regensburg 2010), 153-159.